2026-11-01 · Polski Szlak Pamięci w Walii · Biografie i historie
Od warszawskiego Mokotowa, przez Powstanie Warszawskie i obozy jenieckie, aż po walijskie kopalnie węgla.
1 listopada odwiedziłem Glyntaff Cemetery w Pontypridd. Szukałem grobu człowieka, którego historia zaczęła się w przedwojennej Warszawie, a zakończyła w południowej Walii.
Po dłuższych poszukiwaniach udało mi się odnaleźć czarny nagrobek z nazwiskiem Andre Dutkiewicz.
Spoczywa tutaj Stanisław Dutkiewicz, pseudonim „Andrzej” — żołnierz Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrześniowej, konspirator, powstaniec warszawski i saper II Korpusu Polskiego. Po wojnie został górnikiem w Walii.
Młodość i wykształcenie
Stanisław przyszedł na świat 30 stycznia 1915 roku w Warszawie, na Mokotowie. Był synem Adama Dutkiewicza i Florentyny z domu Kapuściarek.
Dorastał w odradzającej się II Rzeczypospolitej. O jego najwcześniejszym dzieciństwie zachowało się niewiele informacji. Znamy jednak kolejne etapy jego edukacji.
W latach 1929–1934 uczęszczał do Państwowej Szkoły Techniczno-Kolejowej w Warszawie. Była to droga kształcenia technicznego, która poprzedziła jego późniejszą specjalizację wojskową.
W listopadzie 1936 roku rozpoczął naukę w Szkole Podchorążych Saperów w Centrum Wyszkolenia Saperów w Modlinie. Szkolenie ukończył we wrześniu 1937 roku, uzyskując specjalność sapera-minera.
Dwa lata później jego umiejętności miały zostać wykorzystane podczas wojny.
Wrzesień 1939 roku — pierwsze doświadczenia bojowe
Kiedy 1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, Stanisław miał 24 lata.
Służył jako kapral podchorąży w 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej, pełniąc funkcję dowódcy drużyny saperskiej.
Od 1 września do 5 października uczestniczył w kampanii obronnej. Jego szlak bojowy prowadził przez rejon Wielunia, Pabianic i Łodzi, a następnie przez obronę Warszawy.
Według relacji rodzinnej zapisanej przez jego wnuka, Jacka Wolskiego, po przebiciu się jego oddziału do Modlina uniknął niemieckiej niewoli i powrócił do Warszawy.
Nie oznaczało to jednak końca jego służby.
Okupowana Warszawa — konspiracja przy ulicy Brzozowej
Od czerwca 1940 roku działał w konspiracji. Początkowo był związany z Grupą Operacyjną Wojska Polskiego „Edward”, a następnie z Armią Krajową.
Jego działalność nie ograniczała się do udziału w spotkaniach podziemnej organizacji.
Zajmował się organizowaniem uzbrojenia i jego transportem do punktów konspiracyjnych na terenie okupowanej Warszawy. Przewożenie broni w mieście kontrolowanym przez niemieckie wojsko i policję wiązało się z ogromnym ryzykiem.
Prowadził także tajne szkolenia saperskie, przygotowując innych żołnierzy podziemia do działań bojowych.
Ciekawy szczegół zachował się we wspomnieniach jego wnuka.
Szkolenia odbywały się między innymi w mieszkaniu matki Stanisława przy ulicy Brzozowej 2/4. Mieszkanie znajdowało się w budynku PKO, który nie przetrwał wojny. W miejscu dawnego domu znajduje się obecnie taras widokowy na Wisłę.
To właśnie takie rodzinne szczegóły pozwalają zobaczyć za wojskowym życiorysem konkretnego człowieka i miejsca, w których żył.
Powstanie Warszawskie — 1944 rok
1 sierpnia 1944 roku Stanisław miał 29 lat.
Pod pseudonimem „Andrzej” walczył w Armii Krajowej, w VIII Zgrupowaniu „Krybar”, w 4. kompanii porucznika „Poboga”, plutonie 1142.
Dowodził drużyną, a pod koniec Powstania pełnił funkcję zastępcy dowódcy plutonu.
Początkowo walczył na Powiślu, w rejonie ulic Browarnej i Topiel. Brał również udział w nieudanym ataku na Uniwersytet Warszawski, podczas którego powstańcy ponieśli znaczne straty.
Szczególnie interesujące są zachowane meldunki dowódcy jego kompanii. Pozwalają poznać konkretne wydarzenia, w których uczestniczył.
Podczas walk o rejon kliniki przy ulicy Karowej 2 udało mu się zranić jednego z niemieckich żołnierzy.
Przy ulicy Browarnej 24, pomimo ostrzału, podczołgał się do ciała poległego powstańca z patrolu III Zgrupowania i przy pomocy bosaka wydostał je z zagrożonego miejsca.
Podczas niemieckiego ataku na placówkę przy ulicy Dobrej 67 działał wspólnie ze strzelcem o pseudonimie „Janosik”. Według zachowanego meldunku ich ogień i granaty pomogły odeprzeć natarcie. W meldunku odnotowano trzech zabitych i kilku rannych żołnierzy niemieckich.
W dalszej części Powstania Stanisław walczył także w Śródmieściu, w rejonie Poczty Głównej przy ówczesnym placu Napoleona.
Niewola niemiecka
Po kapitulacji Powstania Warszawskiego dostał się do niemieckiej niewoli.
Przebywał najpierw w Stalagu XI B Fallingbostel, a następnie w Oflagu VII A Murnau w Bawarii.
W dokumentacji figuruje numer jeniecki 141119.
Po wyzwoleniu obozu przez wojska alianckie w 1945 roku rozpoczął kolejny etap służby, tym razem w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.
II Korpus Polski generała Andersa
21 września 1945 roku zgłosił się do obozu wojskowego Jolanda, niedaleko Ferrary we Włoszech. Przebywał również w San Basilio.
Otrzymał przydział do 17. Kompanii Saperów II Korpusu Polskiego. Pełnił służbę w stopniu plutonowego podchorążego.
Skierowano go także na kurs podoficerski.
W 1946 roku znalazł się w Wielkiej Brytanii, w Ośrodku Wyszkolenia Saperów Blackshaw Moor Camp w pobliżu Leek w Staffordshire.
Pełnił tam funkcję instruktora przepraw, przekazując innym żołnierzom specjalistyczną wiedzę wojskową.
Służbę zakończył 18 sierpnia 1947 roku w stopniu sierżanta.
Miał wówczas 32 lata. Za sobą osiem lat wojny, okupacji, Powstania, niewoli i dalszej służby wojskowej.
Z munduru do walijskiej kopalni
Po demobilizacji nie powrócił na stałe do Polski.
Podobnie jak wielu polskich żołnierzy pozostających po wojnie w Wielkiej Brytanii, musiał rozpocząć nowe życie i znaleźć pracę.
Od sierpnia 1947 roku pracował w walijskim górnictwie, między innymi w Oakdale C.T.C., w okolicach Blackwood.
Był górnikiem-cieślą. Była to ciężka praca, wymagająca umiejętności technicznych, obejmująca między innymi wykonywanie i utrzymywanie drewnianych zabezpieczeń wyrobisk.
Człowiek, który szkolił saperów i walczył na ulicach Warszawy, przez kolejne lata zarabiał na życie pod ziemią w południowej Walii.
Osiedlił się w Hopkinstown koło Pontypridd.
O jego codziennym życiu w Walii wiemy dzisiaj znacznie mniej niż o przebiegu służby wojskowej. Nie znamy jeszcze szczegółów jego pracy, powojennych wspomnień ani historii całej rodziny.
Ostatni rozdział — Glyntaff Cemetery
Stanisław Dutkiewicz zmarł 19 lutego 1965 roku w Pontypridd. Miał zaledwie 50 lat.
Został pochowany na cmentarzu Glyntaff, pod imieniem Andre Dutkiewicz.
Na czarnym nagrobku widnieją również imiona Edith i Mark Dutkiewicz. Nie ustaliłem jeszcze wszystkich szczegółów dotyczących tych osób i ich losów.
Nagrobek nie zawiera widocznej informacji o jego służbie wojskowej ani uczestnictwie w Powstaniu Warszawskim.
Ktoś przechodzący obok mógłby nigdy nie dowiedzieć się, że spoczywa tu człowiek, który przeżył kampanię wrześniową, konspirację, Powstanie, niewolę niemiecką i służbę w II Korpusie Polskim.
Dzisiaj udało mi się odnaleźć jego grób.
Najbardziej uderza mnie jednak to, jak blisko nas rozgrywały się ostatnie rozdziały tych historii. Oakdale, Blackwood, Hopkinstown, Pontypridd — miejsca dobrze znane mieszkańcom południowej Walii.
A przecież część ludzi, którzy kiedyś tutaj pracowali i mieszkali, miała za sobą niezwykłe wojenne doświadczenia.
📍 Glyntaff Cemetery, Pontypridd — kwatera P, grób 41
Fotografia nagrobka: własna, 1 listopada 2026 roku.
Źródła:
1. Muzeum Powstania Warszawskiego, „Powstańcze Biogramy — Stanisław Dutkiewicz «Andrzej»”
2. Jacek Wolski, wspomnienia o dziadku Stanisławie Dutkiewiczu, „Życie Wytwórni”, nr 28 (1052), 2 sierpnia 2014, s. 18. https://pwpw.pl/binaries/content/assets/pwpwcms_pl/Reduta/Artykuly_zw/zw_281052_2014_pw.pdf 3. Dokumentacja fotograficzna nagrobka — Polski Szlak Pamięci – Walia, 2026.
#PolskiSzlakPamięci #PowstanieWarszawskie #StanisławDutkiewicz #Pontypridd #PolacyWWalii
Źródła i powiązania
- Stanisław Dutkiewicz «Andrzej» — Powstańcze Biogramy — Muzeum Powstania Warszawskiego
- Jacek Wolski, wspomnienia o dziadku Stanisławie Dutkiewiczu, Życie Wytwórni, nr 28 (1052), 2 VIII 2014, s. 18 — Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych
- Nagrobek Andre, Edith i Marka Dutkiewiczów, fotografia 1 XI 2026 — Polski Szlak Pamięci – Walia
