← Powrót do kataloguPOLSKI SZLAK PAMIĘCI / POSTS

🇵🇱 MAJOR FRANCISZEK ŻUKOWSKI (1890–1966)

2026-10-30 · Polski Szlak Pamięci w Walii · Biografie i historie

Żołnierz trzech epok, kawaler Orderu Virtuti Militari. Od polskich oddziałów na Wschodzie, przez walki o niepodległość, aż po ostatnie lata życia w Cardiff.

Na cmentarzu Western Cemetery w Cardiff spoczywa człowiek, którego życie przypadło na jeden z najbardziej burzliwych okresów polskiej historii.

Major Franciszek Żukowski był uczestnikiem I wojny światowej, żołnierzem polskich formacji wojskowych na Wschodzie, dowódcą podczas wojny polsko-bolszewickiej i wieloletnim oficerem Wojska Polskiego.

Za odwagę na polu walki otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 1087.

Ostatni rozdział jego życia rozegrał się jednak daleko od rodzinnych stron — w stolicy Walii.

Młodość i pierwsze lata służby

Franciszek Żukowski urodził się w 1890 roku w Różanie, na ziemiach polskich znajdujących się wówczas pod zaborem rosyjskim. Był synem Ignacego i Marii z domu Żukowskiej.

Wychowywał się w czasach, gdy Polska nie istniała na mapie Europy jako niepodległe państwo. Polacy zamieszkujący ziemie pod zaborami podlegali prawom obcych mocarstw, w tym obowiązkowi służby w ich armiach.

W 1912 roku, mając około 22 lat, Franciszek rozpoczął służbę w armii rosyjskiej.

Kiedy dwa lata później wybuchła I wojna światowa, znalazł się w samym środku wydarzeń, które miały odmienić losy Europy.

W armii rosyjskiej służył do 1917 roku. Następne lata przyniosły mu możliwość związania dalszej kariery wojskowej z polskimi formacjami.

W polskich oddziałach na Wschodzie

Na początku stycznia 1918 roku Żukowski wstąpił do tworzącego się oddziału polskiego w Płoskirowie.

Po jego rozbrojeniu przez bolszewików przedostał się do III Korpusu Polskiego na Wschodzie.

Uczestniczył tam w organizowaniu kompanii karabinów maszynowych.

W późniejszym okresie wykonywał również zadania kurierskie na rzecz polskich organizacji wojskowych. Przewoził materiały i pieniądze między Moskwą, Kijowem i Charkowem.

Działalność ta pomagała w organizowaniu dalszej służby polskich ochotników, między innymi w formacjach związanych z generałem Lucjanem Żeligowskim.

We wrześniu 1918 roku Żukowski wstąpił do 4. Dywizji Strzelców Polskich, służąc w Legii Oficerskiej. Następnie pełnił funkcję dowódcy plutonu w 14. Pułku Strzelców Polskich.

Niepodległa Polska dopiero się odradzała, a przyszły major miał już za sobą kilka lat doświadczenia wojskowego.

29. Pułk Strzelców Kaniowskich

W lipcu 1919 roku Franciszek Żukowski rozpoczął służbę w 29. Pułku Strzelców Kaniowskich.

Jednostka ta, związana później z garnizonem w Kaliszu, odegrała istotną rolę w walkach o granice odrodzonego państwa polskiego.

Żukowski objął dowództwo 8. kompanii, a w lipcu 1920 roku powierzono mu dowodzenie II batalionem pułku.

Był to okres wyjątkowo ciężkich walk z Armią Czerwoną. Sytuacja militarna Polski stawała się coraz trudniejsza, a od żołnierzy i ich dowódców wymagano zarówno odwagi, jak i umiejętności szybkiego podejmowania decyzji.

Właśnie wtedy Franciszek Żukowski szczególnie wyróżnił się na polu walki.

Bohaterstwo, które przyniosło Virtuti Militari

9 czerwca 1920 roku, podczas walk w rejonie Bogdinoje na kierunku Luszki–Dzisna, Żukowski dowodził 8. kompanią.

Wykorzystując sytuację na froncie, przeprowadził śmiały atak na tyły umocnionych pozycji bolszewickich.

Jego oddział zaskoczył przeciwnika, zdobywając cztery karabiny maszynowe i biorąc 18 jeńców.

Kilka dni później, 18 czerwca, wyróżnił się ponownie podczas walk o Zeretwiankę. Poprowadził swoich żołnierzy do kolejnego skutecznego działania przeciw nieprzyjacielowi.

W przebiegu tych walk zwracano uwagę przede wszystkim na jego inicjatywę, zdecydowanie i osobiste dowodzenie żołnierzami.

Podczas służby frontowej został dwukrotnie ranny.

Za wykazane męstwo przyznano mu Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 1087, jedno z najwyższych polskich odznaczeń wojskowych.

Był również trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.

25 sierpnia 1920 roku awansował na kapitana.

Miał wówczas niespełna 30 lat.

Lata pokoju — oficer Wojska Polskiego

Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej Franciszek Żukowski pozostał w zawodowej służbie wojskowej.

Dowodził batalionem w 29. Pułku Strzelców Kaniowskich. Jego nazwisko pojawia się w przedwojennych rocznikach oficerskich.

3 maja 1926 roku otrzymał awans na majora, ze starszeństwem od 1 lipca 1925 roku.

W kolejnych latach pełnił funkcję kwatermistrza w 51. Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, a następnie komendanta Powiatowej Komendy Uzupełnień w Ciechanowie.

Były to już inne obowiązki niż dowodzenie kompanią podczas walk frontowych. Odpowiadał za sprawy organizacyjne, administracyjne i zaopatrzenie, wykorzystując doświadczenie zdobyte podczas wieloletniej służby.

W 1938 roku przeszedł w stan spoczynku i zamieszkał w Poznaniu.

Życie rodzinne

Franciszek Żukowski nie był wyłącznie zawodowym żołnierzem.

W 1923 roku ożenił się z Marią z domu Kiełczewską. Małżeństwo doczekało się dwojga dzieci — córki Aliny i syna Jacka.

Informacje o rodzinie zachowały się między innymi w dokumentacji wojskowej i opracowaniach biograficznych.

Jego dzieci dorastały w niepodległej Polsce, której powstanie i obronę ich ojciec współtworzył jako żołnierz.

Niestety dostępne materiały niewiele mówią o codziennym życiu rodzinnym Żukowskich. Nie znamy dziś wielu osobistych wspomnień, które mogłyby przybliżyć Franciszka jako męża i ojca.

Wrzesień 1939 roku — ponownie w szeregach Wojska Polskiego

Kiedy we wrześniu 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, Franciszek Żukowski miał 48 lat i był już majorem w stanie spoczynku.

Zaledwie rok wcześniej zakończył zawodową służbę wojskową, po ponad dwóch dekadach spędzonych w armii.

Miał za sobą doświadczenia I wojny światowej, walk w polskich formacjach na Wschodzie oraz wojny polsko-bolszewickiej. Dwukrotnie odniósł rany na froncie i został odznaczony Virtuti Militari.

Mimo to, kiedy Polska ponownie znalazła się w obliczu wojny, postanowił wrócić do służby.

Jak podaje profesor Bogusław Polak w swoim opracowaniu biograficznym, w 1939 roku Franciszek Żukowski ochotniczo zgłosił się do Wojska Polskiego.

Była to jego kolejna decyzja o podjęciu służby w obronie kraju, którego niepodległość współtworzył dwadzieścia lat wcześniej.

Nie znamy jeszcze dokładnego przydziału wojskowego majora we wrześniu 1939 roku ani szczegółowego przebiegu jego dalszej służby podczas II wojny światowej.

Sam fakt ponownego ochotniczego zgłoszenia się do armii pozostaje jednak ważnym elementem jego życiorysu.

Żukowski nie ograniczył swojej wojskowej drogi do walk z lat 1918–1920. Gdy niepodległość Polski została ponownie zagrożona, zdecydował się jeszcze raz stanąć do służby.

Ostatnie lata w Cardiff

Franciszek Żukowski znalazł się ostatecznie w Wielkiej Brytanii, gdzie zamieszkał w Cardiff.

Nie udało się jeszcze szczegółowo odtworzyć wszystkich etapów jego drogi na emigrację, ale brytyjskie dokumenty urzędowe pozwalają dokładnie ustalić okoliczności ostatniego okresu jego życia.

W akcie zgonu wydanym przez General Register Office określono jego zawód jako „Retired Polish Army Major” — major Wojska Polskiego w stanie spoczynku.

W chwili śmierci mieszkał pod adresem 33 Fitzhamon Embankment w Cardiff, niedaleko centrum miasta i rzeki Taff.

Zmarł 18 marca 1966 roku, w wieku 75 lat.

Zgon zgłosiła osoba z rodziny Wilczyńskich, zajmująca się również organizacją pochówku.

Pogrzeb odbył się 24 marca 1966 roku na Western Cemetery w Cardiff.

Towarzysz broni — podpułkownik Ludwik Wilczyński

Z historią ostatnich lat życia Żukowskiego związana jest postać podpułkownika Ludwika Wilczyńskiego.

Obaj byli oficerami 29. Pułku Strzelców Kaniowskich i uczestnikami wojny polsko-bolszewickiej.

Obaj otrzymali również Order Virtuti Militari: Franciszek Żukowski nr 1087, a Ludwik Wilczyński nr 3647.

Po latach ich drogi ponownie przecięły się w Cardiff.

Brytyjskie dokumenty cmentarne potwierdzają, że miejsce pochówku Franciszka Żukowskiego zostało zakupione w 1966 roku przez Ludwika Wilczyńskiego.

To niezwykle wymowny szczegół historii obu oficerów.

Ponad czterdzieści lat po wspólnej służbie w polskim pułku jeden z nich zatroszczył się o miejsce spoczynku drugiego.

Ludwik Wilczyński również został pochowany na Western Cemetery, w tej samej kwaterze J.

Od zapomnianego grobu do nowego nagrobka

Przez wiele lat grób majora Żukowskiego oznaczał prosty, drewniany krzyż z tabliczką zawierającą jego nazwisko, stopień wojskowy i informację o odznaczeniu Virtuti Militari.

Z biegiem czasu drewniany krzyż niszczał.

W latach 2024–2025 rozpocząłem dokładniejsze badania jego historii i miejsca pochówku.

Zwróciłem się do brytyjskich instytucji, między innymi General Register Office i Cardiff Council, a uzyskane informacje porównałem z dokumentami Wojskowego Biura Historycznego w Polsce.

W badaniach i działaniach dotyczących miejsca pochówku pomocne okazało się również zaangażowanie przedstawicieli Polskiej Misji Katolickiej w Cardiff.

Rezultatem tych poszukiwań było opracowanie historyczne poświęcone majorowi, zawierające kopie dokumentów wojskowych, aktu zgonu, korespondencji cmentarnej i fotografie grobu.

Jednocześnie podjęliśmy starania o godne upamiętnienie oficera.

Dzięki wsparciu darczyńców udało się zebrać około 2000 funtów na nowy nagrobek.

To ważne nie tylko dla samego miejsca pochówku, lecz również dla zachowania historii jednego z żołnierzy, którzy uczestniczyli w odbudowie i obronie niepodległego państwa polskiego.

Franciszek Żukowski — życie zapisane w dokumentach

Życiorys Franciszka Żukowskiego prowadzi przez kilka światów, które dziś znamy głównie z podręczników historii.

Urodził się w czasach zaborów. Służył podczas I wojny światowej, wstąpił do polskich formacji wojskowych na Wschodzie, walczył o granice niepodległej Polski, został odznaczony Virtuti Militari, założył rodzinę i przez lata służył w Wojsku Polskim.

W 1939 roku, mimo zakończenia zawodowej służby, ponownie zgłosił się do armii.

Ostatecznie spoczął w Cardiff, setki kilometrów od miejsc swojej przedwojennej służby.

Kiedy odwiedzam jego grób na Western Cemetery, widzę nie tylko nazwisko i stopień wojskowy, ale historię człowieka, którego losy zostały nierozerwalnie związane z historią Polski i polskiej emigracji.

📍 Western Cemetery, Cardiff — Section J, Grave 91

⸻

Źródła i dokumentacja:

1. Tomasz Mądrzyk, Major Franciszek Żukowski (1890–1966), niezależne opracowanie historyczne, Blackwood, listopad 2025. 2. Wojskowe Biuro Historyczne — Kolekcja Orderu Virtuti Militari, sygn. I.482.64-5460, Franciszek Żukowski. 3. Roczniki Oficerskie Wojska Polskiego z lat 1923, 1928 i 1932. 4. General Register Office — akt zgonu Franciszka Żukowskiego, Cardiff, 18 marca 1966 r. 5. Cardiff Council, Bereavement Services — rejestr pochówków Western Cemetery i korespondencja z lat 2024–2025. 6. Bogusław Polak — opracowanie biograficzne dotyczące majora Franciszka Żukowskiego.

#PolskiSzlakPamięci #FranciszekŻukowski #VirtutiMilitari #Cardiff #PolacyWWalii

Źródła i powiązania

  • Tomasz Mądrzyk, Major Franciszek Żukowski (1890–1966), Blackwood, listopad 2025 — Cardiff Council i General Register Office — Prywatne opracowanie historyczne / dokumentacja Cardiff Council i GRO
  • Wojskowe Biuro Historyczne — Kolekcja Orderu Virtuti Militari, Franciszek Żukowski, sygn. I.482.64-5460 — Wojskowe Biuro Historyczne
  • Roczniki Oficerskie Wojska Polskiego, 1923, 1928 i 1932 — Wojsko Polskie / Centralne Archiwum Wojskowe
  • Akt zgonu Franciszka Żukowskiego, 18 marca 1966, Cardiff — General Register Office (England and Wales)
  • Rejestr pochówków Western Cemetery i korespondencja z lat 2024–2025 — Cardiff Council, Bereavement Services
  • Bogusław Polak — opracowanie biograficzne dotyczące mjr. Franciszka Żukowskiego — Bogusław Polak